Close Menu
    X (Twitter) YouTube
    İKAN Akli İlimler MerkeziİKAN Akli İlimler Merkezi
    • Ana Sayfa
    • Hakkımızda
      • İstanbul Sultanahmet Vakfı
      • ÎKÂN Nedir?
      • Müfredat
        • Türkçe Müfredatı
        • Arapça Müfredatı
      • Müderris Kadromuz
    • Blog
      • Osmanlıca’dan Günümüze
        • İlmi Yazılar
        • Biyografik Yazılar
        • Hakkında
        • Kurallar
      • Bir Şeyhülislam’ın Kaleminden
      • Latin Harfli Makaleler Serisi
      • Telif Makaleler
    • Müellifler
      1. Abdurrahman Beşikci
      2. Ali Himmet Berki
      3. Ahmed Hamdi Akseki
      4. Babanzade Ahmed Naim
      5. Baha Tevfik
      6. Bursalı Mehmed Tahir
      7. Cevat Rifat Atilhan
      8. Elmalılı Hamdi Yazır
      9. Hacı Necib
      10. Hasan Basri Çantay
      11. İzmirli İsmail Hakkı
      12. Mehmed Hakkı
      13. Muhammed Salih Yıldız
      14. Muhammet Maşuk Aktaş
      15. Muhsin-i Fânî
      16. Mustafa Sabri Efendi
      17. Ömer Nasuhi Bilmen
      18. Tahir Büyükkörükçü
      19. Taşköprîzâde Ahmed Efendi
      20. Yakup Dönmez
      21. Yusuf Esad Özgüner
      22. View All

      Mantık Tarihi Yazımının İmkan ve Sınırlarına Dair Birkaç Not

      23 Aralık 2025

      Mantık-Tefsir İlişkisi III: Enfâl Suresi 23. Ayetin Tefsiri II

      7 Ocak 2025

      Mantık Nahiv İlişkisi IV: Mütekellim Yâ’sına Muzaf Kelimenin İrabı

      17 Aralık 2024

      Mantık-Nahiv İlişkisi III: İnşâî Cümleler Haber Olabilir Mi?

      15 Ekim 2024

      Mecelle

      25 Aralık 2024

      İslâm’ın Maksat ve Gâyesi (Cemiyeti Islah)

      13 Kasım 2024

      İslam’da Tevekkül

      30 Ekim 2024

      Osmanlılarda Yetişen Büyük Türk Alimleri: Sinan Paşa

      9 Ekim 2024

      Anadolu Mektupları [II] Birgi Medreseleri

      9 Ağustos 2026

      Anadolu Mektubları [I] Birgi 

      19 Temmuz 2026

      Din Tabii, Din Umumi  -2-

      14 Aralık 2025

      Din-i Tabîʿî, Din-i Umumî

      15 Kasım 2025

      Babanzâde Ahmed Naim’in Temrînât Mukaddimesi

      4 Ekim 2026

      İlm-i Tarih, Sıdk-ı Nübüvvet-i Muhammediyyeyi Cenâb-ı Peygamberin Sûret-i Neşʾet Ve Zuhûruyla İsbât Eder

      1 Haziran 2024

      Felsefe-i Hâzıra – Kant III

      24 Ağustos 2024

      Felsefe-i Hâzıra – Kant II

      17 Ağustos 2024

      Felsefe-i Hâzıra – Kant

      10 Ağustos 2024

      Bir Şeyhülislam’ın Kaleminden Muasır Problemlere Cevaplar XIX

      27 Aralık 2024

      Şeyh İbrahim Hakkı Erzurûmî

      15 Kasım 2024

      Şârih-i Fusûs Abdullah Bosnevî

      21 Eylül 2024

      Sipâhîzâde Mehmed bin Ali

      7 Eylül 2024

      Asrî Ehl-i Salib : Siyonizm

      26 Haziran 2024

      Ulûm-i İslâmiyye -3-

      8 Şubat 2026

      Ulûm-i İslâmiyye -2-

      21 Aralık 2025

      Ulûm-ı İslâmiyye – Aleme Bir Nazar

      6 Temmuz 2024

      Şerʿ-i Şerîfin Her Emri Bâis-i Saâdet, Mûcib-i Rifʿat; Her Nehyi Muhâfaza-i İffet, Lâzıme-i Dikkattir

      28 Eylül 2024

      Dünya Umranında Ahirete İnanmanın Tesiri

      10 Temmuz 2024

      Dünya Umranında Ahirete İnanmanın Tesiri

      10 Temmuz 2024

      Bir Şeyhülislam’ın Kaleminden Muasır Problemlere Cevaplar XIX

      27 Aralık 2024

      Yeni İlm-i Kelâm Hakkında II

      14 Aralık 2024

      Yeni İlm-i Kelâm Hakkında I

      9 Kasım 2024

      İslam’da Tekâmül Nazariyesi

      3 Temmuz 2024

      Şeyh İbrahim Hakkı Erzurûmî

      15 Kasım 2024

      İfâdecik

      5 Ekim 2024

      Medrese İtikadları Dergisinin Kelamî Muhtevası II

      16 Temmuz 2024

      Medrese İtikadları Dergisinin Kelamî Muhtevası I

      11 Haziran 2024

      “Kitâb” ile Kitap Mâhiyetlerinin Farkı ve Küllî Bir Okuma Adâbı Meselelerini İhtiva Eden Bir Risâle

      6 Mayıs 2025

      İslam’ın Ortaçağ’ı Olup Olmadığını Neden Bauer Tartışamaz?

      30 Temmuz 2024

      Hissiyât-ı Diniyye

      25 Ocak 2025

      Yeni İlm-i Kelam Yazılmalı mı Yazılmamalı mı ?

      2 Kasım 2024

      Hikmet-i İslâmiyye

      14 Eylül 2024

      Îkâz

      31 Ağustos 2024

      Terakkî Edelim Fakat Müslüman Kalmak Şartıyla

      16 Eylül 2025

      Din Karşısında Aklın Mevkii

      2 Eylül 2025

      Talebe-i Uluma

      15 Şubat 2025

      Bir Şeyhülislam’ın Kaleminden Muasır Problemlere Cevaplar XXIV

      7 Şubat 2025

      Tevhîd-i Bârî

      8 Şubat 2025

      Kâinata Bir Nazar

      1 Şubat 2025

      Hissiyât-ı Diniyye

      25 Ocak 2025

      Şuhûr-ı Selâse Münasebetiyle Nasihat

      1 Ocak 2025

      İslam’da Edeb

      18 Aralık 2024

      İslam’da Tefekkür

      11 Aralık 2024

      Bir Osmanlı Alimi Hangi Kitapları Okurdu : Taşköprîzâde Ahmed Efendi Örneği

      3 Şubat 2024

      Şehbenderzâde ve Ömer Nasuhi Bilmen Bağlamında XX. Yüzyılda Tabii Din Teorisi Eleştirileri

      23 Temmuz 2024

      En Sevgili’ye: Dua II

      5 Kasım 2024

      Babanzâde Ahmed Naim’in Temrînât Mukaddimesi

      4 Ekim 2026

      Anadolu Mektupları [II] Birgi Medreseleri

      9 Ağustos 2026

      Anadolu Mektubları [I] Birgi 

      19 Temmuz 2026

      Tâlî Tahsilde Vahdet -5-

      6 Nisan 2026
    • Başvuru
      • Arapça Başvuru
      • Türkçe Başvuru
    • Haberler
    X (Twitter) YouTube
    İKAN Akli İlimler MerkeziİKAN Akli İlimler Merkezi
    Ana Sayfa»Dil İlimleri»Türk Diline Dair –II–
    Dil İlimleri Nureddin Mustafa Osmanlıca’dan Günümüze

    Türk Diline Dair –II–

    22 Kasım 2026Yorum yapılmamış7 Dakika
    PDF İndir

    Türk Diline Dair –II–

    “limon”a [ليمون] gelince, Mısır-ı Kadîm’in “1”[1] lafzına lisân-ı Sâmî’de müsta‘mel olan harf-i ta‘rif ilavesiyle teşekkül etmiştir. Bu lafız Kıptîlerde “norueo [noruer]” şekline girmiştir. Nitekim [Heinrich Karl] Brugsch [1827–1894] ve [Georg] Ebers’de [1837–1898] musarrahtır.

    “liman”ın [ليمان] Yunancası “limon” ise de bu da “limon” [ليمون] gibi elsine-i Sâmiyye’den alınmadır. Zaten her ikisinin başlarındaki “li”ler [لى] Arabî’deki “el” [ال] harf-i ta‘rîfine bedeldir [yerine kullanılmıştır]. Elsine-i Sâmiyye’de bu harf-i ta‘rif “el, elî, ileh / eleh, lî” [ال، الى، اله، لى] gibi muhtelif şivelerle okunur. Madde-i asliye “min – mina”dır [مين – مينا] ki eski Mısırlılarda:

    “menî” [منى] lafzından alınmadır. Nitekim el-Le’âli’ü’d-Dürriyye [fi’n-Nebâti ve’l-Eşcâri’l-Kadîmeti’l-Mısriyye, Ahmed Efendi Kemal 1851-1923, Antikahâne memuru, el-Fünûn ve’s-Sanâ’i‘ matbasında 1306’da Mısır’da basılmış. Eser 378 sayfa olup ilgili iktibaslar 127,128 ve 129. sayfalardan yapılmıştır] de mukayyettir.

    Bu madde Mısırlılarda “irvâ”, [اروا sulamak, suya kandırmak] “iskâ” [اسقا su verme, sulamak] manasını ifade eder. Binâ’en aleyh Türkçe’deki “suvat” [صووات] gibi su alınan mahâl, tarlalara su verilen yer demektir.

     

    Ârâmîlerde ise;  tarzındadır.

    Araplarda “mînâ’”nın [ميناء] iştikâkında iki ihtimal vardır. Aslı “venî” [ونى] maddesidir. Bu ihtimale göre “mînâ’” ism-i mekandır. Rüzgarın te’ennî ile estiği mahâl, açık denize karşı siper olabilecek yer demektir. Bu lafız Araplarda tâ devr-i cehâletten beri “el-Mînâ’” [elif-i maksure ile المينى] “el-Mînâ’” [elif-i memdûde ile الميناء] suretlerinde –kasr ve med ile– müsta‘meldir.  “Te’ettarne bi’l-mînâ’i sümme ceza‘nehû – Ve kad lehha min ihmâlihinne şü’ûnün – [Kesîr] teyemmemne min-hâ zâhibâtin ke-ennehû bi-diclete fi’l-mînâ’i fülkün mukayyerun”, [تأطرن بالميناء ثم جزعنه / وقد لح من احمالهن شئون – كثير تيممن منها ذاهبات كأنه / بدجلة فى الميناء فلك مقير] Nasîb [Bu lügatla Ebu Nasr Farâhî -ö.1242- Nasîbü’s-Sıbyân ismindeki sözlüğü veya 13-14. yüzyılda yaşamış Hasan b. Abdülmü’min Hûî’nin Nasîbü’l-fityân ve nesîbü’t-tibyân adlı manzum sözlüğü kastediliyor olabilir] Tehzîb[ü’l-Lüga Ezherî’nin sözlüğü] ile İbn Berrî [499/1106 – 582/1187] bu lafzın kasrına, İbn Vellâd [ö.332/944] ile Cevherî [ö.400/1009] meddine, Sa‘leb [200/815 – 291/904] gibi fuzelâ-yı edep ise med ve kasrına hükm etmiştir. Binâ’en aleyh her iki maddenin de ayrı ayrı esaslar olması mümkündür.

    Bizde “liman”ın mukabili “davan”dır [داوان]. Gemilerin karaya davdığı, kavuştuğu mahâl demektir. Tarihte meşhur olan “Türk Davan” [ترك داوان] “Kavak Limanı” manasına olduğunu Liyon Kahon [ليون قاهون David Léon Cahun, 1841-1900] Asya Tarihine Medhal [Introduction a l’historie de l’Asie, 1896] nam eserinde tasrîh etmiştir.

    Türkçe “maş”dan [ماش] Arapça “baklâ’”ya [باقلاء] kadar türlü şekillere giren “fasulye”yi [فاصوليه] geçelim. (Geçelim diyorum, bu şive itibariyle doğru! Ancak iştikak noktasından “maş”; “fas”ın [فاس], yani fasulyenin ilk hecesi, aynı olmakla esas addedilmeye bi-hakk şâyândır. Arapça “baklâ’” ile ölçüşümün sıhhati on yedinci asra kadar Fıransızlar fasulyeye fève blanche demeleriyle sabittir. On yedinci asırdan beri ise her iki manası da Türkçe’den, yani biri “herel” [هرل] diğeri “hiral”den [هيرل], alınma olan haricot kelimesini kullanıyorlar. İşte böyle kâinâtın bütün dillerini zengileten bir lisanın tali‘sizliğine bakınız, yine fakir zannedilir). Giresun [كيره سون] kasabasının adından alınma olan “kiraz” [كيراز] bilmem ne hakla ecnebi sayılır. “Az” [kelimesi, آذ] fikrime kalırsa esasen ziyâ değil “od”dur [اود]. Daha doğrusu “od”un aynıdır. O halde “ad” [آد] esası olup “az” tarzında isti‘mâli acem şivesidir. İşte bu “ad”dır ki Acemlerde “âdîş” [آديش] ve “ad iş” [آد ايش] suretinde kullanılıyor. Işıklı od demektir. Yine bu “âdîş”dir ki “ateş” [آتش] olmuştur. Binâ’en aleyh “ad”ın ziyâ manasında isti‘mâli mecazendir. Nitekim Acemlerde “âzer”in [آذر] aslı “adur / adver”dir [آدور]. “Rencur” [رنجور], “gencur” [كنجور] gibi manâ-yı aslîsî od üzerinde müvekkel bir meleğin adıdır. Evveli Türkçe âhiri acemce olan bu söz Zend Avesta’da “ader” [آدر] suretindedir. Zend Avesta içinde birçok Türkçe lafızlar da mevcud olmakla “ader”in orada bulunması Fârsîliğine delâlet etmez. Çünki onlarda “ad = od” [آد = اود] cezri [kökü] terkipsiz kullanılmaz; terkiple kullanılınca da yanına “adiş” gibi “ış = ışık” [ايش = ايشيق] lafz-ı Türkîsi katılır, hâlbuki Türkçe “gün, güneş = gün iş” [كون,كونش = كون ايش], “kuyaş = Kûy iş / ateş”in [قوياش = قوى ايش: اتش] de Türkçeliğine birer şahittir. Bu kelime “afet” [آفت], “af” [آف], “av” [آو] suretlerine de girmiş ve “âfitâb” [آفتاب], “usta” [اوستا] gibi lafızların esasına karışmıştır. Diyebiliriz ki bu silsile-i inkılâbî biraz daha tevsî‘ edersek “ay”da [آى] bu “af”, “av” cezrinin [kelime kökeninin] bir şîve-i diğeri olabilir. Ve bunu manaca yekdiğerinin mürâdifi olan “âyîn” [آيين], “azin” [آذين] bir derece ispat da eder. Fakat hayır, “dal”ın [دال harfinin] “yâ”ya [يا harfine] mahrec-i huruf noktasından bir karâbeti yoktur. Gerçi esnâ-yı tebeddülâtta dal’lar, cim’ler yâ’ya tebeddül edebilir. Ancak o silsile-i tebeddülat nâkıs olunca böyle hükmü bulunulamaz. Yani ara yerde bir “ac” [آج], “aj” [آژ] şeynsi yoktur ki dal’ı yâ’ya takrîb etsin [?]. Kaldı ki bir millette ay, gün isimleri esastır, biri diğerinden alınması uzaktır. Zaten de bu gibi lafızları ayrı ayrı esaslardan farzetmek servet-i lisan noktasından da mühimdir. Bu suretle her asla bir çok fer‘ler istinâd eder. Nitekim aşağıda görülecektir.

    Fikr-i âcizâneme kalırsa “az” [آذ] bizde zal harfinin vücûdunu isbât etmediği gibi “ajun”da [آژون] “ja”nın mevcûdiyetini gösteremez.

    “Ajun” [آ ژون] aslı “açun”dur [آجون]. Sonra bu lafza imla noksanı yüzünden bir de “uçun – ucun” [اوچون – اوجون] katılmıştır. Birincisi “üzerimize açılmış olan fezâ, felek, dünya”, ikincisi ise “bizi uçtan uca saran muhit, afak”, bu münâsebetle mecazen yine “dünya” demektir. O halde “ajun”un ja’sı cim’den makluptur, diyeceğiz. Binâ’en aleyh Türkçe’de esasî sayılacak zal’lı, ja’lı müte‘addid kelimeler bulunmadıkça bu iki sakîl harfi dilimize mâl edinemeyiz.

    Ra’nın za’ya tebeddülü bir silsile-i tahavvülât şerâ’iti altında kabul edilse bile doğrudan doğruya imkânsızdır. Demek ki “göz”ün [کوز] zâ’sı “görmek”te [کورمك] “ra” olmamıştır. Olsa olsa “göz”den “göztermek = göstermek” [كوزترمك = كوسترمك] olmuş ve kalp [ve] ibdâl ile “görsmek / görsemek” [كورسمك] doğmuş ve bu sefer “görsetmek”e bir “görmek” madde-i asliyesi kabul edilmiştir, farz edilebilirse de bizce bunların hepsi ayrı ayrı esaslardır.

    “Adak” [آداق], “az”dan değil “atmak” [آتمق] mastarından müştaktır. “Adak”ın üç manası vardır. 1. Ada, cezîre; adeta karadan denize atılmış bir cüz. 2. Deniz; çör çöbünü, dalgalarını attığı yer, yani sahil. 3. Bir tarafa atılmış, mehcur, eşten dosttan mahrum, bî-vâye kimse.

    “Ad – isim”den [آد – اسم] müştak olup; 1. nezr, 2. ta‘ahhüd, 3. va‘d, 4. mevsim manasına gelen “ada” [آدا] da başka! Bilâhare bu “atmak”dan [آتمق] “adamak” [آدامق] suretinde ayrıca bir mastar da çıkmıştır ki “adaşmak” [آداشمق], “adaşcı” [آداشجى] vesaire bundan doğmadır. Tabi‘î bu “adamak” da “ad – isim”den olan “adamak”tan ayrıdır. “İlahî ümmetini gark-ı deryâ-yı şefâ‘at kıl – adaşkan [آداشقان] yolda kalgan hasta ümmetler ki şefkat kıl”. “Azak” [آزاق] ise “az”dan [آذ] değil, şüphesiz ki “azmak” [آزمق] mastarındandır. “Kara azmak” [قره آزمق] vesair meydandadır. “Ayak” [آياق] da “az”dan [آذ] değil “ay – kamer”den [آي – قمر] alınmadır. Ayın müdevveriyeti “aya – âyâ”yı [آيه – آيا] bir muhit-i daire çevresi demek olan “aylanak”ı [آيلاناق] çevre ve gerdiş manasına gelen “aylana”yı [آيلانا] doğurmuş. Devrânı ise “aymak = ağmak” [آيمق = آغمق], “ayılmak” [آيلمق], “aylanmak” [آيلانمق] (maklûbu aynalmak [آينالمق]), “aylamak” [آيلامق] mastarlarını meydana getirmiştir. Derken bu mastarların bazıları “dönüp dolaşmak”dan bir de sadece hareket manasını tezammün etmiştir. Nitekim yılkının etrafını dönüp dolaşan ata “aygır” [آيغير], boş gezip dolaşan kimseye “aylak” [آيلاق] derler. İşte “ayak” [آياق] da hareket vazifesini gören, dönüp dolaşan a‘zâ, demektir. şâyân-ı hayrettir ki aygıra Araplar da “zebbü’r-riyâd” [ذب الرياد, Bu mürekkebin ilk kelimesi olan “zebb” sallanmak, hareket etmek, ikinci kelimesi olan “riyâd” ise keşif, gezi manasındadır. Gezip dolaşan, yerinde durmayan öküzlere denir] ıtlak ederler ki bilhâssa “aygır”, “öküz” [اوكوز], “kotaz” [قوتاز] demektir. Onun da manası Türkçe gibi “durmayıp hareket eden, dönüp dolaşan”dır. Türkçe’de “ayı” [آيى] Arapça’da “debb”de [ ّدب] böyledir. Aynı sebeb-i tesmiye ile vaz‘ olunmuştur. “Ayırma”yı [آييرمق] “azırmak” [آذيرمق], “ayrılma”yı [آيرلمق] “azrılmak” [آذرلمق] farz etmeye ihtiyaç yoktur. Bilakis bir şeyi merkezinden “aydırmak” [آيديرمق] onu teb‘îd eylemektir. Kaldı ki ayırmağın aslı “irmek” [ايرمق] farz edilince ayrı bir esastan doğma olduğu kabul edilir. “Yâ İlâhî doğru yoldan ayırmağıl [ايرماغيل]”, “ırmak” [ايرماق] vesaire buna delalet eder.

    (mâ ba‘dı var)

    Dergah, 1. sene, 2. cild, 103. sayfa, 20 Kânûn-i sânî 1338.

    Nûreddin Mustafa

     

    Hazırlayan: Faruk Can Yumuşak

    Editör: Emir Çakır

    Muhaşşî: Emir Çakır

     

    Link

    https://isamveri.org/pdfosm/D01054/1338_2_19/1338_19_MUSTAFAN.pdf

    [1]

    Ahmed Efendi Kemal Aramice Arapça Cevherî David Léon Cahun Dilin Kökeni el-Le’âli’ü’d-Dürriyye fi’n-Nebâti ve’l-Eşcâri’l-Kadîmeti’l-Mısriyye Farsça Georg Ebers Güneş Dil Teorisi Heinrich Karl Brugsch İbn Berrî İbn Vellad Introduction a l'historie de l'Asie Kadim Mısır Kıptîce Nureddin Mustafa Sa'leb Sami Dillleri Türk Dili Türkçe
    Paylaş Facebook Twitter Telegram WhatsApp

    İlgili Yazılar

    Babanzâde Ahmed Naim’in Temrînât Mukaddimesi

    4 Ekim 2026

    Türk Diline Dair -I-

    20 Eylül 2026

    Fezâil-i Cihat Hakkında Müellefât-ı Osmâniye

    13 Eylül 2026

    Comments are closed.

    Son Yazılar
    • Türk Diline Dair –II–
    • Babanzâde Ahmed Naim’in Temrînât Mukaddimesi
    • Türk Diline Dair -I-
    • Fezâil-i Cihat Hakkında Müellefât-ı Osmâniye
    • Diyânetin Medeniyete Lüzûmu -IV-
    • Diyânetin Medeniyete Lüzûmu -III-
    • Anadolu Mektupları [II] Birgi Medreseleri
    • رسالة الظروف  للملا يونس الأرقطيني بترجمة الملا  محمد شيرين
    • Anadolu Mektubları [I] Birgi 
    • Felsefe-i İslâmiyye [II]
    X (Twitter) YouTube
    ÎKAN Aklî İlimler Merkezi bir İstanbul Sultanahmet Vakfı kuruluşudur. © 2015

    Type above and press Enter to search. Press Esc to cancel.