Türk Diline Dair –II–
“limon”a [ليمون] gelince, Mısır-ı Kadîm’in “1”[1] lafzına lisân-ı Sâmî’de müsta‘mel olan harf-i ta‘rif ilavesiyle teşekkül etmiştir. Bu lafız Kıptîlerde “norueo [noruer]” şekline girmiştir. Nitekim [Heinrich Karl] Brugsch [1827–1894] ve [Georg] Ebers’de [1837–1898] musarrahtır.
“liman”ın [ليمان] Yunancası “limon” ise de bu da “limon” [ليمون] gibi elsine-i Sâmiyye’den alınmadır. Zaten her ikisinin başlarındaki “li”ler [لى] Arabî’deki “el” [ال] harf-i ta‘rîfine bedeldir [yerine kullanılmıştır]. Elsine-i Sâmiyye’de bu harf-i ta‘rif “el, elî, ileh / eleh, lî” [ال، الى، اله، لى] gibi muhtelif şivelerle okunur. Madde-i asliye “min – mina”dır [مين – مينا] ki eski Mısırlılarda:

“menî” [منى] lafzından alınmadır. Nitekim el-Le’âli’ü’d-Dürriyye [fi’n-Nebâti ve’l-Eşcâri’l-Kadîmeti’l-Mısriyye, Ahmed Efendi Kemal 1851-1923, Antikahâne memuru, el-Fünûn ve’s-Sanâ’i‘ matbasında 1306’da Mısır’da basılmış. Eser 378 sayfa olup ilgili iktibaslar 127,128 ve 129. sayfalardan yapılmıştır] de mukayyettir.
Bu madde Mısırlılarda “irvâ”, [اروا sulamak, suya kandırmak] “iskâ” [اسقا su verme, sulamak] manasını ifade eder. Binâ’en aleyh Türkçe’deki “suvat” [صووات] gibi su alınan mahâl, tarlalara su verilen yer demektir.
Ârâmîlerde ise;
tarzındadır.
Araplarda “mînâ’”nın [ميناء] iştikâkında iki ihtimal vardır. Aslı “venî” [ونى] maddesidir. Bu ihtimale göre “mînâ’” ism-i mekandır. Rüzgarın te’ennî ile estiği mahâl, açık denize karşı siper olabilecek yer demektir. Bu lafız Araplarda tâ devr-i cehâletten beri “el-Mînâ’” [elif-i maksure ile المينى] “el-Mînâ’” [elif-i memdûde ile الميناء] suretlerinde –kasr ve med ile– müsta‘meldir. “Te’ettarne bi’l-mînâ’i sümme ceza‘nehû – Ve kad lehha min ihmâlihinne şü’ûnün – [Kesîr] teyemmemne min-hâ zâhibâtin ke-ennehû bi-diclete fi’l-mînâ’i fülkün mukayyerun”, [تأطرن بالميناء ثم جزعنه / وقد لح من احمالهن شئون – كثير تيممن منها ذاهبات كأنه / بدجلة فى الميناء فلك مقير] Nasîb [Bu lügatla Ebu Nasr Farâhî -ö.1242- Nasîbü’s-Sıbyân ismindeki sözlüğü veya 13-14. yüzyılda yaşamış Hasan b. Abdülmü’min Hûî’nin Nasîbü’l-fityân ve nesîbü’t-tibyân adlı manzum sözlüğü kastediliyor olabilir] Tehzîb[ü’l-Lüga Ezherî’nin sözlüğü] ile İbn Berrî [499/1106 – 582/1187] bu lafzın kasrına, İbn Vellâd [ö.332/944] ile Cevherî [ö.400/1009] meddine, Sa‘leb [200/815 – 291/904] gibi fuzelâ-yı edep ise med ve kasrına hükm etmiştir. Binâ’en aleyh her iki maddenin de ayrı ayrı esaslar olması mümkündür.
Bizde “liman”ın mukabili “davan”dır [داوان]. Gemilerin karaya davdığı, kavuştuğu mahâl demektir. Tarihte meşhur olan “Türk Davan” [ترك داوان] “Kavak Limanı” manasına olduğunu Liyon Kahon [ليون قاهون David Léon Cahun, 1841-1900] Asya Tarihine Medhal [Introduction a l’historie de l’Asie, 1896] nam eserinde tasrîh etmiştir.
Türkçe “maş”dan [ماش] Arapça “baklâ’”ya [باقلاء] kadar türlü şekillere giren “fasulye”yi [فاصوليه] geçelim. (Geçelim diyorum, bu şive itibariyle doğru! Ancak iştikak noktasından “maş”; “fas”ın [فاس], yani fasulyenin ilk hecesi, aynı olmakla esas addedilmeye bi-hakk şâyândır. Arapça “baklâ’” ile ölçüşümün sıhhati on yedinci asra kadar Fıransızlar fasulyeye fève blanche demeleriyle sabittir. On yedinci asırdan beri ise her iki manası da Türkçe’den, yani biri “herel” [هرل] diğeri “hiral”den [هيرل], alınma olan haricot kelimesini kullanıyorlar. İşte böyle kâinâtın bütün dillerini zengileten bir lisanın tali‘sizliğine bakınız, yine fakir zannedilir). Giresun [كيره سون] kasabasının adından alınma olan “kiraz” [كيراز] bilmem ne hakla ecnebi sayılır. “Az” [kelimesi, آذ] fikrime kalırsa esasen ziyâ değil “od”dur [اود]. Daha doğrusu “od”un aynıdır. O halde “ad” [آد] esası olup “az” tarzında isti‘mâli acem şivesidir. İşte bu “ad”dır ki Acemlerde “âdîş” [آديش] ve “ad iş” [آد ايش] suretinde kullanılıyor. Işıklı od demektir. Yine bu “âdîş”dir ki “ateş” [آتش] olmuştur. Binâ’en aleyh “ad”ın ziyâ manasında isti‘mâli mecazendir. Nitekim Acemlerde “âzer”in [آذر] aslı “adur / adver”dir [آدور]. “Rencur” [رنجور], “gencur” [كنجور] gibi manâ-yı aslîsî od üzerinde müvekkel bir meleğin adıdır. Evveli Türkçe âhiri acemce olan bu söz Zend Avesta’da “ader” [آدر] suretindedir. Zend Avesta içinde birçok Türkçe lafızlar da mevcud olmakla “ader”in orada bulunması Fârsîliğine delâlet etmez. Çünki onlarda “ad = od” [آد = اود] cezri [kökü] terkipsiz kullanılmaz; terkiple kullanılınca da yanına “adiş” gibi “ış = ışık” [ايش = ايشيق] lafz-ı Türkîsi katılır, hâlbuki Türkçe “gün, güneş = gün iş” [كون,كونش = كون ايش], “kuyaş = Kûy iş / ateş”in [قوياش = قوى ايش: اتش] de Türkçeliğine birer şahittir. Bu kelime “afet” [آفت], “af” [آف], “av” [آو] suretlerine de girmiş ve “âfitâb” [آفتاب], “usta” [اوستا] gibi lafızların esasına karışmıştır. Diyebiliriz ki bu silsile-i inkılâbî biraz daha tevsî‘ edersek “ay”da [آى] bu “af”, “av” cezrinin [kelime kökeninin] bir şîve-i diğeri olabilir. Ve bunu manaca yekdiğerinin mürâdifi olan “âyîn” [آيين], “azin” [آذين] bir derece ispat da eder. Fakat hayır, “dal”ın [دال harfinin] “yâ”ya [يا harfine] mahrec-i huruf noktasından bir karâbeti yoktur. Gerçi esnâ-yı tebeddülâtta dal’lar, cim’ler yâ’ya tebeddül edebilir. Ancak o silsile-i tebeddülat nâkıs olunca böyle hükmü bulunulamaz. Yani ara yerde bir “ac” [آج], “aj” [آژ] şeynsi yoktur ki dal’ı yâ’ya takrîb etsin [?]. Kaldı ki bir millette ay, gün isimleri esastır, biri diğerinden alınması uzaktır. Zaten de bu gibi lafızları ayrı ayrı esaslardan farzetmek servet-i lisan noktasından da mühimdir. Bu suretle her asla bir çok fer‘ler istinâd eder. Nitekim aşağıda görülecektir.
Fikr-i âcizâneme kalırsa “az” [آذ] bizde zal harfinin vücûdunu isbât etmediği gibi “ajun”da [آژون] “ja”nın mevcûdiyetini gösteremez.
“Ajun” [آ ژون] aslı “açun”dur [آجون]. Sonra bu lafza imla noksanı yüzünden bir de “uçun – ucun” [اوچون – اوجون] katılmıştır. Birincisi “üzerimize açılmış olan fezâ, felek, dünya”, ikincisi ise “bizi uçtan uca saran muhit, afak”, bu münâsebetle mecazen yine “dünya” demektir. O halde “ajun”un ja’sı cim’den makluptur, diyeceğiz. Binâ’en aleyh Türkçe’de esasî sayılacak zal’lı, ja’lı müte‘addid kelimeler bulunmadıkça bu iki sakîl harfi dilimize mâl edinemeyiz.
Ra’nın za’ya tebeddülü bir silsile-i tahavvülât şerâ’iti altında kabul edilse bile doğrudan doğruya imkânsızdır. Demek ki “göz”ün [کوز] zâ’sı “görmek”te [کورمك] “ra” olmamıştır. Olsa olsa “göz”den “göztermek = göstermek” [كوزترمك = كوسترمك] olmuş ve kalp [ve] ibdâl ile “görsmek / görsemek” [كورسمك] doğmuş ve bu sefer “görsetmek”e bir “görmek” madde-i asliyesi kabul edilmiştir, farz edilebilirse de bizce bunların hepsi ayrı ayrı esaslardır.
“Adak” [آداق], “az”dan değil “atmak” [آتمق] mastarından müştaktır. “Adak”ın üç manası vardır. 1. Ada, cezîre; adeta karadan denize atılmış bir cüz. 2. Deniz; çör çöbünü, dalgalarını attığı yer, yani sahil. 3. Bir tarafa atılmış, mehcur, eşten dosttan mahrum, bî-vâye kimse.
“Ad – isim”den [آد – اسم] müştak olup; 1. nezr, 2. ta‘ahhüd, 3. va‘d, 4. mevsim manasına gelen “ada” [آدا] da başka! Bilâhare bu “atmak”dan [آتمق] “adamak” [آدامق] suretinde ayrıca bir mastar da çıkmıştır ki “adaşmak” [آداشمق], “adaşcı” [آداشجى] vesaire bundan doğmadır. Tabi‘î bu “adamak” da “ad – isim”den olan “adamak”tan ayrıdır. “İlahî ümmetini gark-ı deryâ-yı şefâ‘at kıl – adaşkan [آداشقان] yolda kalgan hasta ümmetler ki şefkat kıl”. “Azak” [آزاق] ise “az”dan [آذ] değil, şüphesiz ki “azmak” [آزمق] mastarındandır. “Kara azmak” [قره آزمق] vesair meydandadır. “Ayak” [آياق] da “az”dan [آذ] değil “ay – kamer”den [آي – قمر] alınmadır. Ayın müdevveriyeti “aya – âyâ”yı [آيه – آيا] bir muhit-i daire çevresi demek olan “aylanak”ı [آيلاناق] çevre ve gerdiş manasına gelen “aylana”yı [آيلانا] doğurmuş. Devrânı ise “aymak = ağmak” [آيمق = آغمق], “ayılmak” [آيلمق], “aylanmak” [آيلانمق] (maklûbu aynalmak [آينالمق]), “aylamak” [آيلامق] mastarlarını meydana getirmiştir. Derken bu mastarların bazıları “dönüp dolaşmak”dan bir de sadece hareket manasını tezammün etmiştir. Nitekim yılkının etrafını dönüp dolaşan ata “aygır” [آيغير], boş gezip dolaşan kimseye “aylak” [آيلاق] derler. İşte “ayak” [آياق] da hareket vazifesini gören, dönüp dolaşan a‘zâ, demektir. şâyân-ı hayrettir ki aygıra Araplar da “zebbü’r-riyâd” [ذب الرياد, Bu mürekkebin ilk kelimesi olan “zebb” sallanmak, hareket etmek, ikinci kelimesi olan “riyâd” ise keşif, gezi manasındadır. Gezip dolaşan, yerinde durmayan öküzlere denir] ıtlak ederler ki bilhâssa “aygır”, “öküz” [اوكوز], “kotaz” [قوتاز] demektir. Onun da manası Türkçe gibi “durmayıp hareket eden, dönüp dolaşan”dır. Türkçe’de “ayı” [آيى] Arapça’da “debb”de [ ّدب] böyledir. Aynı sebeb-i tesmiye ile vaz‘ olunmuştur. “Ayırma”yı [آييرمق] “azırmak” [آذيرمق], “ayrılma”yı [آيرلمق] “azrılmak” [آذرلمق] farz etmeye ihtiyaç yoktur. Bilakis bir şeyi merkezinden “aydırmak” [آيديرمق] onu teb‘îd eylemektir. Kaldı ki ayırmağın aslı “irmek” [ايرمق] farz edilince ayrı bir esastan doğma olduğu kabul edilir. “Yâ İlâhî doğru yoldan ayırmağıl [ايرماغيل]”, “ırmak” [ايرماق] vesaire buna delalet eder.
(mâ ba‘dı var)
Dergah, 1. sene, 2. cild, 103. sayfa, 20 Kânûn-i sânî 1338.
Nûreddin Mustafa
Hazırlayan: Faruk Can Yumuşak
Editör: Emir Çakır
Muhaşşî: Emir Çakır
Link
https://isamveri.org/pdfosm/D01054/1338_2_19/1338_19_MUSTAFAN.pdf


